Wist u dat het bekende Dokkumer Lokaaltje tussen 1912 en 1936 een halte had in Moarre-Ljussens? Het pand fungeert nu als woning. De huidige bewoners hebben het station weer in de oorspronkelijke staat teruggebracht. Ook is de zuivelfabriek, die in 1973 de deuren sloot, weer helemaal opgeknapt. Dit zijn nog maar een paar leuke feiten over de historie van Moarre en Ljussens. Hieronder de geschiedenis van beide dorpen in een notendop.
Morra is een klein, maar sfeervol terpdorp, omsloten door moerassig veenland. De naam Morra staat voor ‘moor’ of ‘mor’, hetgeen veen/moeras betekent. In het Fries betekent de naam Moarre ‘sompig’ of ‘sodzichlân’.
Al in 1543 draagt ons dorp de naam ‘Morra’ maar het is niet bekend of het dorp al langer – wellicht onder een andere naam – bestaat. Rond het jaar 700 is hier al sprake van bewoning door de aanwezigheid van goede grond voor de verbouw van aardappels en groenten. Dankzij het water – en daarmee vissen & watervogels – was er voldoende te eten.
Er zijn gedurende de tijd veel overstromingen geweest, één daarvan was ‘De Friese Zondvloed’. In de kerkmuur van Metslawier zit nog altijd een gedenksteen waarop staat vermeld dat er in 1570 en 1801 veel mensen zijn verdronken in Dongeradeel. Daarvan kwamen er zestig uit het dorp Morra.
De terp van Morra is opgebouwd door weggegooid huisvuil en mest wat toen nog niet voor het land gebruikt werd. Daardoor ontstond er een terp die steeds hoger werd. Rond het jaar 1000 begon men hier en daar dijken aan te leggen om weerstand te bieden tegen het water. In het midden van de terp werd de kerk gebouwd en om de terp lag een ringweg die tot op de dag van vandaag nog steeds wordt gebruikt. De terp met daaromheen de ringweg geeft ons dorp nog altijd de nostalgische uitstraling van weleer. Aan de westkant van het dorp is de oude aanlegplaats aan de dorpsvaart nog altijd herkenbaar. Het terrein binnen de ringweg is opgedeeld door een straat dwars over de terp en een aantal paden, waarmee een min of meer radiaal patroon is ontstaan. Opvallend is dat de kerk niet centraal is gelegen in dit net van paden en eveneens afzijdig ligt van de bebouwing aan de straat dwars over de terp.
Ten noorden van de dorpskom staan de bedrijfsgebouwen van een voormalige coöperatieve Zuivelfabriek die in 1915 langs de Dijkster Vaart in bedrijf werd gesteld. In 1973 is deze fabriek gesloten. Vlakbij de bedrijfsgebouwen staat het als woning ingerichte voormalige spoorwegstationnetje Morra-Lioessens, een halte in de lijn Dokkum-Anjum die tussen 1912 en 1936 in gebruik is geweest. De huidige bewoners hebben het station weer in de oorspronkelijke staat teruggebracht.
Boerderijen werden vroeger zoveel mogelijk met de achterkant naar de weg gebouwd, voor het gemak van de boer. Rond het jaar 1230 is er vermoedelijk een stenen kerk gebouwd, die met de achterkant naar het oosten staat, iets wat je bij veel oude kerken ziet. Achter in de kerk stond vroeger het altaar. De kerkgangers stonden te kijken naar de plechtigheden die bij het altaar plaatsvonden. Tijdens de kerkdienst stonden ze met hun gezicht naar het oosten, richting Jeruzalem. Als Jezus terugkwam om ‘te richten de levenden en de doden’ konden ze Hem uit de verte aan zien komen. Ook de doden op het kerkhof in Morra worden nog altijd met de voeten naar het oosten begraven. Dit gebeurde met dezelfde reden: Als Jezus komt om ze te wekken, kunnen ze Hem zien ‘van aangezicht tot aangezicht’.
In onderstaand gedicht is Morra op een prachtige manier beschreven:
In hiel lyts stipke op de lânkaart, hast net te finen foar in frjemd,
do list my nea wer los.
Ik haw oeral yn de wrâld wol west, mar do hast by my in streepke foar op de rest.
De minsken dy ’t elkoar noch kinne,
de âlde mantsjes dy’t harren rûntsje om de buorren rinne.
En dan de Moarster toer,
Ik woe wol dat it nea feroarje soe, mar Moarre giet ek mei syn tiid mei.
De slachter en de grienteboer binne hjir al wei.
Wy moatte no nei de stêd ta, wolle wy noch in lekker hapke ha.
Dochs sit ik der net oer yn.
It is de rêst dy’t ik yn dit lytse doarpke fyn.
Lioessens ligt vlakbij het Lauwersmeergebied en telt ongeveer 325 inwoners. Het is een klein, maar sfeervol dorp. Hoewel van de geschiedenis van Lioessens maar weinig bekend is, mogen we aannemen dat hier vanaf het begin van de jaartelling al mensen woonden. Lioessens is géén terpdorp, al waren er vroeger vlakbij wel oude woonhoogten.
In het dorp staan een Gereformeerde en een Hervormde kerk. De Gereformeerde kerk is de enige in Oost-Dongeradeel die uit de ‘Afscheiding’ is voortgekomen. De oude Hervormde dorpskerk is een zogenoemde éénbeukige kerk met een driezijdige koorsluiting. Op de westelijke partij staat een flinke houten toren uit 1827, het jaar waarin de kerk ook van steunberen werd voorzien. In de westelijke torengevel zit nog tufstenen muurwerk uit de 12de eeuw verstopt. De dertiende-eeuwse kerk is nog te beleven aan de noordzijde waar het muurwerk van kloostermoppen met lisenen en beschadigde tandlijst in het zicht ligt. Aan het einde van de vijftiende eeuw is de kerk verbreed en verhoogd in gotische vormen. De gereformeerde kerk is in 1927 gebouwd in expressionistische trant naar een ontwerp van Ane Nauta.
Aan de westzijde van de Skyligerwei/ Moarsterwei – gelegen tussen de dorpen Morra en Lioessens – staat het gebouw van de halte 3e klasse (1909) van de Noord Friesche Lokaal Spoorweg. Aan de overkant van de weg staat de directeurswoning van de daarachter gelegen en in 1915 gestichte zuivelfabriek Dongeradelen. De fabriek is in 1973 gesloten en in verval geraakt.
Met de herbestemming van de zuivelfabriek Moarre-Ljussens krijgt een ‘rotte kies’ weer nieuwe vulling. In het monumentale complex zijn 13 vakantieappartementen ondergebracht. Het is een prachtig voorbeeld van herbestemming. Oud en nieuw komen bij elkaar, bieden een goede functie en versterken de leefbaarheid binnen de dorpen. De directeurswoning en kantoren worden bewoond.
Veel inwoners van Lioessens zijn actief betrokken in het deelnemen aan en het organiseren van het verenigingsleven. Zo zijn er in het dorp de muziekvereniging ‘Advendo’, de kaatsvereniging ‘Warber bliuwe’, een oranjevereniging en een toneelvereniging. De sfeer in het dorp is goed, iedereen kent elkaar en de meeste inwoners wonen hier al vanaf hun geboorte. Er is in Lioessens een gezamenlijke christelijke basisschool met buurdorp Morra, genaamd ‘CBS de Griffel’. Ook is er samen met Morra in 2012 een jeugdhonk gerealiseerd op het sportveld en met het project ‘it Nije Doarp Moarre Ljussens’ werken wij samen aan een leefbare woonomgeving voor jong en oud.
